باروری مردان

تست ارزیابی اسپرم (اسپرموگرام) همراه با تفسیر نتایج

از مسائل مهم در علم پزشکی، مشکل ناباروری و کاهش باروری است. ناباروری به معنای عدم ایجاد بارداری پس از یک سال ارتباط جنسی بدون استفاده از وسایل پیشگیری از بارداری می باشد. حدود ۱۵ درصد زوجین در سال اول باردار نمی شوند. احتمال موفقیت در بارداری برای زوج های جوان و سالم در هر چرخه ی تولیدمثل تقریبا ۲۵-۲۰ درصد است. در این میان علت ناباروری در اکثر مردان ناشناخته می باشد. سرمنشا این عدم شناخت، می تواند از ناآگاهی افراد درباره ی عملکرد دستگاه تناسلی مردان و فرایندها و عوامل تاثیرگذار بر آن باشد.ارزیابی اسپرم یکی از راهکارهای مقاابله با ناباروری مردان می باشد.

 

انالیز مایع منی

 

تولید اسپرم از چه زمانی و تحت کنترل چه مواردی انجام می شود

مدت زمان اسپرماتوژنز در انسان، از ابتدای تولید اسپرم تا زمان انزال، ۶۴ روز طول می کشد. تغییرات مشاهده شده در پارامترهای موجود در آنالیز مایع منی نشان دهنده ی نتیجه ی تاثیر فاکتورهای بیولوژیکی، جسمی، شغلی و مواردی از این قبیل می باشد که به نوعی طی دو ماه قبل از جمع آوری مایع منی بر فرد تاثیر گذاشته است.

کنترل هورمونی تولید اسپرم توسط بخش های مهم زیر انجام می شود:

  • هیپوتالاموس با هورمون آزاد کننده ی گنادوتروپین  (GnRH)
  • هیپوفیز قدامی با هورمون محرک فولیکولی  (FSH) و هورمون لوتئین ساز  (LH)
  • بیضه ها با هورمون تستوسترون

مایع منی و ویژگی های آن

یک نمونه طبیعی مایع منی باید ظاهری  یکنواخت، خاکستری ( یا شیری) و نیمه کدر و بوی مخصوص نم گرفته و تلخ داشته باشد. مایع منی پس از انزال به حالت لخته شده تبدیل می گردد. بعد از حدود نیم ساعت، مایع منی به حالت مایع درمی آید که اگر این مدت زمان طولانی باشد، نشان از وجود عفونت است.  pH مایع منی قلیایی و در حد ۸-۷/۲ می باشد ولی نباید بیش از حد قلیایی ( مواردی همچون عفونت) یا اسیدی ( مواردی همچون بیماری های غده پروستات) باشد. اولین بخش مایع منی در انزال، بیشترین تعداد اسپرم با بهترین تحرک را دارا می باشد.

مایع منی از ترشحات غدد مختلفی تشکیل شده است که شامل موارد زیر می باشد :

  • ترشحات پروستات که ۳۰-۲۵ درصد حجم مایع منی را تشکیل می دهد
  • ترشح آن تحت کنترل دی هیدروتستوسترون بوده و تولید یک مایع سفید رنگ، شفاف، رقیق و قلیایی می کند که شامل آنزیمهای پروتئولیتیک (فیبرینولیزین)، اسید سیتریک، اسید فسفاتاز، PSA و لیپیدها می باشد
  • ترشحات بیضه که ۵-۲ درصد حجم مایع منی را تشکیل می دهد
  • ترشحات سمینال وزیکول ها (یا کیسه منی) که ۷۵-۶۵ درصدحجم مایع منی را تشکیل می دهد

وظیفه کیسه منی تولید مایع مغذی زرد رنگ غلیظی ( قند به ویژه فروکتوز، پروتئین، اسیدهای آمینه، سیترات، آنزیم ها، فلاوین ها، ویتامین C، فسفریل کولین، پروستاگلاندین و … که باعث مهار سیستم ایمنی زنان بر علیه آنتی ژن های خارجی موجود در مایع منی می شود) جهت تغذیه اسپرم ها می باشد.
ترشحات غدد بولبواورترال و غدد کوپر کمتر ازیک درصد حجم مایع منی را تشکیل می دهند. ترشحات این غدد به داخل اورترا ریخته شده و به عنوان یک لوبریکانت (لغزنده) عمل می کنند. موکوس ترشح شده از این قسمت باعث افزایش تحرک اسپرم ها در محیط واژن و سرویکس شده و از پس زدن اسپرم ها به خارج از واژن جلوگیری می کند. همچنین خاصیت ژلی مایع منی مربوط به ترشحات غدد کوپر می باشد.
مایع منی طبیعی شیری رنگ می باشد. زرد، قهوه ای یا خونی بودن نشانه ای از غیرطبیعی بودن آن است. حجم مایع منی (ejaculation volume) باید حداقل در حد ۲ سی سی باشد. لازم به ذکر است که حجم مایع منی در نتایج آزمایشات تاثیر گذار است ولی نه به اندازه ی اهمیتی که پارامترهای مهم دارند. از کاهش حجم مایع منی به موارد تشخیصی مانند انسداد مجاری می توان پی برد.

 

بررسی مایع منی و ویژگی های آن

 

تشخیص ناباروری مردان با اسپرموگرام

اولین قدم برای تشخیص ناباروری مردان بعد از معاینه ی بیضه توسط پزشک، اسپرموگرام (آزمایش ارزیابی منی) می باشد. این آزمایش در عین داشتن کارایی لازم، تستی ارزان و غیرتهاجمی است که بهتر است در یک شرایط روانی مناسب در خانه با استفاده از ابزارهای ارزیابی در خانه مانند گجت اسپو (اولین گجت ارزیابی اسپرم در خانه) انجام شود.
اسپرموگرام سه عامل اصلی در طبیعی بودن اسپرم را می سنجد، شامل:

  • تعداد
  • مورفولوژی (شکل)
  • تحرک

اسپرم طبیعی دارای سر بیضی شکل، تنه و دم با حرکت رو به جلو پیشرونده می باشد.

 

تشخیص ناباروری مردان با اسپرموگرام

 

نکاتی که در هنگام انجام آزمایش اسپرم باید به آنها توجه کنیم

  • از نظر زمانی : فاصله زمانی بین دو نمونه نباید کمتر از ۷ روز و بیشتر از۳ هفته باشد. نمونه باید در فاصله بین  ۲ الی ۵ روز از آخرین انزال جمع آوری شود.  به طور کلی نباید در روزهای ذکر شده هیچ گونه مایع منی، چه در حالت خواب و چه از طریق مقاربت جنسی، از بدن فرد خارج شود. علت این موضوع را اینگونه می توان بیان کرد که اگر آزمایش زودتر از زمان مقرر صورت گیرد، کاهش حجم نمونه را در پی خواهد داشت و اگر دیرتر صورت بگیرد، افت حرکت اسپرم و نهایتا نتیجه نادرست را به همراه خواهد داشت.
  • زمان تحویل نمونه: در مراکز ناباروری مکان خاصی به این منظور در اختیار زوجین قرار می گیرد. ولی اگر نمونه دادن برای افراد در این مکان مشکل باشد، می توانند نمونه را در منزل تهیه کنند. نکته ای که باید به آن توجه کنیم این است که حتما ظرف نمونه از آزمایشگاه گرفته شود و نمونه در عرض کمتر از نیم ساعت، در دمای ۳۵ درجه (می توانیم ظرف نمونه را چسبیده به بدن نگه داریم) به آزمایشگاه تحویل داده شود (سرد شدن منی، کاهش حرکت اسپرم را سبب می شود). بررسی نمونه حتما  باید تا حداکثر یک ساعت بعد از انزال انجام شود.

 

نکاتی که فرد در هنگام انجام آزمایش اسپرم به آنها توجه می کند

 

پارامترهای اسپرموگرام

براساس معیارهایی که مورد قبول سازمان بهداشت جهانی  می باشد، اسپرموگرام باید  شامل حداقل پارامترهای مورد پذیرشی که در زیر به اصلی ترین آنها اشاره می کنیم باشد:

  •  سیالیت (Liquefaction)

مایع منی در عرض ۶۰ دقیقه در حرارت اتاق و در عرض ۳۰-۲۰  دقیقه در حرارت ۳۷ درجه سیال می شود.
تشکیل لخته بلافاصله بعد از انزال، از خروج مایع منی از واژن جلوگیری کرده و همچنین باعث محافظت اسپرم ها از تماس مستقیم با pH  پایین موکوس سرویکس می شود. تا اینکه مایع منی در عرض ۳۰-۲۰  در اثر فعالیت آنزیم های پرتئولیتیک پروستات سیال شده و با موکوس سرویکس مخلوط می گردد و pH محیط را بالا می برد. نقص در سیال شدن مایع منی نشان دهنده ی ترشح ناکافی پروستات میباشد.

  •   ویسکوزیته (Viscosity)

در حالت طبیعی مایع منی وقتی که به  داخل یک پیپت ۵ میلی لیتری کشیده شود، باید به صورت قطعات مجزا رها شود ولی اگر تشکیل یک رشته نخی شکل طویل تر از ۲ سانتی متر بدهد، غیر طبیعی محسوب شده و می تواند باعث کاهش تحرک اسپرم ها شود.

  •   ظاهر (Appearance)

مایع منی پس ازسیال شدن باید در حرارت اتاق و زیر نور چراغ مورد بررسی قرار گیرد.
اگر تعداد اسپرم بسیار کم باشد، کدورت کمتری نشان می دهد و اگر نمونه حاوی گلبول قرمز باشد به رنگ قرمز متمایل به قهوه ای در می آید. مایع منی دربیماران مبتلا به یرقان و  Pyospermia (وجود چرک در مایع منی به همراه موکوس فراوان) و یا بیمارانی که ویتامین های  گروه B مصرف می کنند، به رنگ زرد در می آید. البته رنگ زرد می تواند نشانه آلودگی مایع منی به ادرار و یا طولانی بودن زمان آمیزش جنسی باشد.

  •   حجم (Volume)

حجم مایع منی باید بطور طبیعی بین ۵-۱/۵ میلی لیتر باشد. حجم کمتر از یک میلی لیتر باعث کاهش احتمال تماس اسپرم ها با سرویکس می شود و حجم بیش از ۷ میلی لیتر نیز به دلیل رقیق سازی، سبب کاهش تعداد اسپرم ها در ناحیه سرویکس می شود.

  •  تعداد اسپرم (Concentration)

شمارش اسپرم باید بعد از مخلوط نمودن ممتد و آرام مایع منی صورت گیرد.
قبل از اینکه فردی در طبقه بندی زیر قرا بگیرد، باید حداقل ۲ نمونه با فاصله زمانی بیشتر از۲/۵ ماه از او گرفته شده و آزمایش گردد. رعایت فاصله زمانی به این دلیل است که مدت زمان تولید یک اسپرم حدود ۶۴ روز است. طبقه بندی به شرح زیر می باشد :

  •  بارور (Fertile)، که تعداد اسپرم بیشتر از ۲۰ میلیون در هر میلی لیتر باشد
  •  کم بارور (Subfertile)، که تعداد اسپرم بین ۲۰-۵  میلیون در هر میلی لیتر باشد
  •  نابارور (Infertile)، که شامل موارد آزوسپرمی و یا تعداد اسپرم کمتر از ۵ میلیون در هر میلی لیتراست

یک فرد با شمارش اسپرم کمتر از ۵ میلیون در هر میلی لیتر و تحرک کمتر از ۲۰ درصد،  به عنوان یک فرد نابارور محسوب می شود ولی مواردی از بارداری با همین تعداد کم نیز گزارش شده است. در نارسایی های بیضه چه به صورت اکتسابی (مثل عفونت ها) و چه به صورت مادرزادی (مثل سندرم کلاین فلتر) تعداد اسپرم کاهش می یابد.

  •  اسیدیته (pH)

اسیدیته باید تا یک ساعت پس از انزال اندازه گیری شود. میزان pH  طبیعی مایع منی حدود ۸-۷/۲ می باشد. کاهش pH در حالات Azoospermia (فقدان اسپرم در مایع منی)، انسداد  Ejaculatory duct، فقدان مادرزادی دوطرفه ی Vas deferens و آلودگی مایع منی به ادرار، دیده می شود. کاهش pH  می تواند با افزایش  ترشحات پروستات نیز همراه باشد.
موارد pH بالاتر از ۸ معمولا ناشی از وجود عفونت در ناحیه پروستات، سمینال وزیکول و اپیدیدیم است که در این صورت همراه با Pyospermia  می باشد.

پارامترهای میکروسکوپی

  • حجم مایع منی، حداقل ۱/۵ سی سی (semen volume)
  • غلظت اسپرم، بیشتر یا مساوی ۱۵ میلیون در هر میلی لیتر (sperm concentration)
  • تعداد کل اسپرم، ۳۹  میلیون در هر انزال  total sperm number  (در تعداد زیر یک میلیون باید به علل انسدادی شک کرد)
  • تحرک کل اسپرم، بیشتر یا مساوی ۴۰ درصد (progressive motility)، یا ۳۲ درصد دارای حرکت پیشرونده
  •  قابلیت زنده ماندن (vitality)، بیش از ۶۵ درصد کل اسپرم ها زنده باشند

پارامتر های میکروسکوپیک آنالیز مایع منی

علاوه بر موارد ذکر شده، باید بدانیم که، ۴ درصد اسپرم ها باید مورفولوژی نرمالی داشته باشند. اگرتعداد اسپرم های با مورفولوژی طبیعی  کمتر از ۴ درصد باشد  به آن   Teratozoospermia  می گویند. در مقادیر کمتر از۴ درصد میزان موفقیت  IVF حدود ۷ الی ۸ درصد می باشد و مقادیر بین ۴ الی ۱۴ درصد با موفقیت متوسط IVF همراه است. در اسپرموگرام، اسپرم ها از نظر حرکتی به چهار نوع طبقه بندی می شوند که C،B،A وD هستند. نوع A و B مهمترین آنهاست که در مجموع، این دو باید ۵۰ درصد شان تحرک داشته باشند. فقط اسپرم هایی که حرکت مستقیم و پیشرونده دارند از لحاظ باروری دارای اهمیت هستند.

 

بررسی پارامتر های میکروسکوپیک اسپرموگرام

 

طبقه بندی تحرک اسپرم ها

  •  اسپرم هایی با حرکت سریع و پیشرونده (Rapid Progressive) : سرعت حرکت اسپرم بیشتر از ۲۵ میکرومتر (حدود ۵برابر طول قسمت سر) در ثانیه می باشد، که به آن گرید a   می گویند.
  •  اسپرم  هایی با حرکت کند و پیشرونده (Slow Progressive) : سرعت حرکت اسپرم بین ۵ تا ۲۵ میکرومتر در ثانیه است، که به آن گرید b  می گویند.
  •  اسپرم های متحرک ولی غیر پیشرونده (Non Progressive) : اسپرم در جای خودش حرکت می کند و یا سرعت حرکت آن کمتر از ۵ میکرومتر در ثانیه می باشد، که به آن گرید c می گویند.
  •  اسپرم های غیر متحرک (Immotile) : اسپرم به طور کامل بی حرکت است، که به آن گرید d می گویند.

در اسپرموگرام، معمولا دو نمونه با فواصل حداقل ۳-۲ هفته درخواست می شود. به دلیل اینکه تعداد اسپرم ها روزانه تغییر می کند، یک نمونه کافی نیست. در واقع میانگین نمونه ها به عنوان بهترین نتیجه در نظر گرفته می شود.

 

 تحرک اسپرم

 

عوامل تاثیرگذار بر اسپرموگرام

  • افزایش دمای اسکروتوم (مانند واریکوسل)
  • انسداد دستگاه تناسلی
  • نارسایی بیضه (مانند بیضه نزول نکرده)
  • بیماری های مقاربتی
  • امواج
  • عفونت و تب
  • اختلالات غدد درون ریز
  • مشکلات ایمنولوژیکی
  • ناهنجاری های ژنتیکی
  • اضافه وزن یا BMI بیشتر یا مساوی با ۲۵ …

راهکارهایی برای حفظ توانایی باروری در مردان

  • تغییر سبک زندگی و استفاده از برنامه ی غذایی مناسب و ورزش
  • عدم مصرف سیگار و الکل
  • روابط جنسی سالم و استفاده از کاندوم برای کاهش بیماری های مقاربتی
  • پوشیدن لباس مناسب در صورت لزوم خصوصا مشاغل خاص
  • پرهیز از نشستن های طولانی، دوش مداوم آب گرم
  • عدم استفاده از داروهای مکمل بدنسازی …
نتیجه گیری

با توجه به اینکه ناباروری جزو مشکلات شایع در عصر حاضر می باشد، استفاده از فناوری های جدید و مقرون به صرفه برای تشخیص و درمان به موقع ناباروری ضروری به نظر می رسد.

 

author-avatar

درباره حانیه یوسف زاده

کارشناس مامایی علاقمندی من تحقیق و پژوهش در خصوص جنبه های مختلف ناباروری مردان است. در مجموعه پزشکی ناباروری اسپو با ترجمه جدیدترین مقالات در سه حوزه پیشگیری، تشخیص و درمان ناباروری همراه شما هستم.

نوشته ها مرتبط

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.